Diş Fitili (Helicoil): Sıyrılan Dişi Kurtarmanın ve Baştan Sağlam Yapmanın Yolu

Alüminyum bir gövdede M8 diş sıyrıldı. Parça saatlerce işlenmiş, üzerinde başka operasyonlar da var. İki yol var: parçayı hurdaya ayırmak ya da diş fitili takmak.

Diş fitili (atölyede sık sık marka adıyla "helicoil" denir), paslanmaz telden sarılmış helezon bir yaydır. Deliğe bir ölçü büyük diş açılır, fitil bu dişe vidalanır ve içeride orijinal ölçüde, alüminyumdan çok daha dayanıklı bir diş bırakır. M8 sıyrıldıysa sonuçta yine M8 cıvata takarsınız.

Ne zaman kullanılır?

• Onarımda: sıyrılmış, kılavuz kırılmış ya da aşınmış dişi kurtarmak için.
• Tasarımdan itibaren: alüminyum, magnezyum ve dökümde sık sökülüp takılan bağlantılarda. Fitil dişi çelik kalitesinde olduğu için tekrar tekrar sökülen kapaklarda, kalıp plakalarında ve fikstürlerde diş ömrü katlanır.
• Yüksek tork gereken yerlerde: yumuşak malzemede aynı cıvatayı daha yüksek torkla sıkabilmek için.

Fitil, dişi yalnız onaran değil güçlendiren bir çözümdür; "acil durum yaması" gözüyle bakmayın.

Neden normal kılavuz işe yaramaz?

Fitil, deliğe açılan dişin içine oturur ve içeride yeni bir diş oluşturur. Bu yüzden deliğe açılacak diş, cıvatanın dişinden bir kademe büyük olmalıdır — buna STI dişi (Screw Thread Insert) denir.

Sıralama şöyledir:

1. Deliğe STI matkap çapında delik açılır (M8 fitil için 8,3–8,4 mm; markaya göre değişir, tabloya bakın).
2. STI kılavuz ile diş açılır. Normal M8 kılavuz burada işe yaramaz; M8 fitil için M8 STI kılavuz gerekir.
3. Fitil bu STI dişine vidalanır.
4. Fitilin içi artık normal M8 dişidir.

Bu üç ölçüyü — matkap çapı, STI kılavuz, fitil boyu — diş fitili (STI) ölçü tablomuzda M2'den M20'ye ve yaygın UNC ölçüleri için bulabilirsiniz.

"Tel fitilde ölçüler markadan bağımsızdır" — yarım doğru

Bu cümle atölyede sık duyulur ve bir kısmı gerçekten doğru: fitil takıldıktan sonraki diş geometrisi standarttır (DIN 8140, inçte ASME B18.29 / NAS1130). Böllhoff, Recoil ve KATO kataloglarında kılavuz sonrası diş dibi çapı üç ondalık basamağa kadar aynı çıkıyor. Fitil boyu kademeleri de (1D · 1,5D · 2D · 2,5D · 3D) dört markada ortak.

Ama önerilen matkap çapı standart değildir. Aynı M10 fitil için:

• Recoil 10,3 mm
• Baer 10,4 mm
• Böllhoff ve KATO 10,5 mm

KATO üstelik malzemeye göre iki ayrı matkap veriyor (alüminyum / çelik). Fark M18–M20'de 0,25 mm'ye kadar çıkıyor. Yani kılavuz ve fitil markalar arasında değiştirilebilir, ama matkap çapını kendi kullandığınız fitilin kolonundan okuyun. Tablomuz bu yüzden tek bir çap yazmıyor, dört üreticinin değerini yan yana veriyor.

Adım adım montaj

1. Hasarlı dişi temizleyin. Sıyrılmış diş artıkları kalırsa matkap kaçar. Gerekirse önce deliği ortalayın.
2. Matkap. Tablodaki STI matkap çapıyla delin — kullandığınız markanın kolonundan. Kör delikte fitil boyu + kılavuz ucu payı kadar fazladan derinlik bırakın.
3. STI kılavuz. Kesme yağıyla, eksen dikliğine dikkat ederek diş açın. Kör delikte talaşı boşaltın; sıkışan talaş kılavuzu kırar ve o noktadan sonrası çok daha zahmetli olur.
4. Fitili takın. Takma aletiyle, fitilin sürücü tırnağı aşağıda kalacak şekilde vidalayın. Fitilin üst ucu, parça yüzeyinin yarım ile bir tur kadar içeride kalmalı.
5. Tırnağı kırın. Tırnak kırma pimiyle sürücü tırnağını kırıp deliğe düşmeyecek şekilde alın. Kör delikte tırnak parçası içeride kalırsa cıvata tam oturmaz.
6. Kontrol. Cıvatayı elle çevirin; zorlanıyorsa fitil düzgün oturmamıştır.

CNC'de programlarken

• Delik ve kılavuz aynı kurulumda. Fitil dişinde eksen dikliği normal dişten daha kritiktir; deliği ve STI dişini aynı bağlamada yapmak kaçıklığı ortadan kaldırır.
• Senkron kılavuz kullanın. STI kılavuzlar normalden büyük çaplı çalışır; kompansatörlü tutucuda adım hatası dişi bozar.
• Derinlik payı. Kör delikte fitil boyu kadar diş yetmez; kılavuzun kılavuzlama payını da ekleyin. Kural olarak fitil boyu + 2–3 adım.
• Devir. STI kılavuz aynı ölçünün normal kılavuzundan daha fazla talaş kaldırır; devri bir miktar düşürmek kılavuz ömrünü uzatır.
• Fitil takma işlemi el işidir. CNC çevrimi diş açmaya kadar götürür; fitili takma ve tırnak kırma tezgah dışında yapılır. Seri işlerde otomatik takma tabancası kullanılır.

BobCAD-CAM tarafında bu, delik tanıma ile gruplanmış bir delme ve ardından kılavuz çevrimi demektir; çevrim tipi ve derinlik değerleri tezgahınızın post processor'üne uygun biçimde çıkar.

Sık yapılan hatalar

• Normal kılavuzla diş açmak. En sık hata. Fitil bu dişe girmez, girse de tutmaz.
• Yanlış matkap çapı. Bir kademe küçük matkap kılavuzu zorlar ve kırar; büyük matkap dişin tutunmasını düşürür.
• Fitili yüzeyle aynı hizada bırakmak. Yüzeyden dışarı taşan fitil, cıvata başının tam oturmasını engeller.
• Kör delikte tırnak artığını bırakmak. Cıvatanın dibe dayanmasına ve parçanın çatlamasına yol açar.
• Fitil boyunu rastgele seçmek. Çelik ve dökümde 1,5D kural sayılır; alüminyum ve magnezyum gibi yumuşak malzemelerde 2D–3D tercih edilir. Yüksek tork veya titreşim varsa daha uzun fitil kullanın. Boyların mm karşılığı tabloda.
• Stokta olmayan boyu varsaymak. 1D–3D kademeleri standart olsa da her üretici hepsini üretmiyor: Böllhoff M14 ve M16'da 3D sunmuyor, M18–M20'de ise 0,5D ve 0,75D gibi daha kısa kademeler veriyor.

Tel fitil mi, katı burç mu?

Aynı işi yapan iki farklı ürün ailesi vardır; ölçüleri ve montajları birbirine benzemez:

Katı burçlarda tek bir kural yok, hangi sistemi kullandığınıza bakın:

• Time-Sert tamamen tescillidir: matkaptan sonra ayrı bir havşa (counterbore) adımı ister ve kendi kılavuzunu kullanır. Kataloğu inç ölçü verir: M6×1,0 için matkap .246″ (6,25 mm), havşa .319″ (8,10 mm) × .075″ (1,9 mm) derinlik. Ölçüler yalnızca kendi kataloğundadır; DIN ya da ASME karşılığı yoktur.
• E-Z Lok ince cidarlı burçlar standarttan bir kademe büyük matkap ister; kalın cidarlı (standard wall) olanlar ise dış dişleri standart olduğu için normal matkap ve kılavuzla takılır.
• Keensert / Keysert (anahtar kilitli) askeri standartla tanımlıdır — MS51830 / MS51831 / MS51832 — yani farklı tedarikçilerin aynı MS numaralı burcu birbirinin yerine geçer.

Tel fitil tablosundaki ölçüleri katı burca uygulamayın; delik ölçüsü tutmaz.