Atölyede "gaz dişi" denince kastedilen BSP (British Standard Pipe) dişidir; çizimlerde G 1/2, G 1/4 gibi gösterilir. Hidrolik ve pnömatik bağlantıların, manometre ve valf yuvalarının büyük bölümü bu diştir. Whitworth ile aynı 55° profili paylaşır ama ölçüleri borunun anma çapına göre verilir — G 1/2 dişin dış çapı 1/2 inç değil, 20,955 mm'dir.
Bu yazıda gaz dişi ölçülerini, kılavuz öncesi matkap çaplarını ve NPT ile farkını bulacaksınız.
Gaz dişi (BSP) tablosu
| Diş | Diş/inç | Adım (mm) | Dış çap (mm) | Bölüm çapı (mm) | Kılavuz matkap (mm) |
|---|---|---|---|---|---|
| G 1/16-28 | 28 | 0,907 | 7,722 | 6,561 | 6,701 |
| G 1/8 -28 | 28 | 0,907 | 9,728 | 8,565 | 8,801 |
| G 1/4 -19 | 19 | 1,337 | 13,157 | 11,547 | 11,908 |
| G 3/8 -19 | 19 | 1,337 | 16,662 | 14,95 | 15,479 |
| G 1/2 -14 | 14 | 1,814 | 20,955 | 18,633 | 19,05 |
| G 5/8 -14 | 14 | 1,814 | 22,911 | 20,589 | 21 |
| G 3/4 -14 | 14 | 1,814 | 26,441 | 24,623 | 24,5 |
| G 7/8 -14 | 14 | 1,814 | 30,201 | 27,879 | 28,25 |
| G 1 -11 | 11 | 2,309 | 33,249 | 30,378 | 30,75 |
Ölçüler BobCAM'in kılavuz çekme tablosundan alınmıştır ve G 1/16 ile G 1 arasını kapsar. Daha büyük ölçüler (G 1¼, G 1½, G 2) aynı mantıkla 11 diş/inç adımıyla devam eder.
Boru anma çapı neden dış çapa eşit değil?
Gaz dişinde ölçü, dişin kendi çapını değil borunun anma ölçüsünü anlatır. Tarihsel olarak 1/2 inçlik boru, et kalınlığı çıkınca yaklaşık 21 mm dış çapa denk geliyordu ve diş bu çapa açıldı. Bu yüzden:
- G 1/4 → dış çap 13,157 mm
- G 1/2 → dış çap 20,955 mm
- G 1 → dış çap 33,249 mm
Kumpasla ölçüp "bu 1/2 değil" demeyin; gaz dişinde ölçü adı ile dış çap ayrı şeylerdir.
Düz (G / BSPP) ve konik (R / BSPT) farkı
| G (BSPP) | R (BSPT) | |
|---|---|---|
| Profil | 55°, düz | 55°, 1:16 konik |
| Sızdırmazlık | O-ring, conta ya da düz yüzey | Dişin kendisi (+ sızdırmazlık macunu/bantı) |
| Kullanım | Valf gövdesi, manometre yuvası | Boru ve rakor bağlantıları |
Düz dişte sızdırmazlığı yüzey sağlar; conta olmadan sıkmak sızdırır. Konik dişte ise sıkıldıkça diş kama gibi oturur.
NPT konik boru dişi tablosu
NPT (National Pipe Taper) Amerikan sistemidir: 60° diş açısı ve 1:16 koniklik taşır, gaz dişiyle birbirinin yerine kullanılmaz. Profil açısı ve adım farklı olduğu için G bir rakoru NPT yuvaya zorlamak her iki dişi de bozar.
| Diş | Diş/inç | Adım (mm) | Dış çap (mm) | Kılavuz matkap (mm) |
|---|---|---|---|---|
| NPT 1/16 -27 | 27 | 0,941 | 7,95 | 6,35 |
| NPT 1/8 -27 | 27 | 0,941 | 10,287 | 8,611 |
| NPT 1/4 -18 | 18 | 1,411 | 13,716 | 11,509 |
| NPT 3/8 -18 | 18 | 1,411 | 17,145 | 14,684 |
| NPT 1/2 -14 | 14 | 1,814 | 21,336 | 18,256 |
| NPT 3/4 -14 | 14 | 1,814 | 26,67 | 23,416 |
| NPT 1 -11 1/2 | 11,5 | 2,209 | 33,401 | 29,369 |
| NPT 1 1/4-11 1/2 | 11,5 | 2,209 | 42,164 | — |
| NPT 1 1/2-11 1/2 | 11,5 | 2,209 | 48,26 | — |
| NPT 2 -11 1/2 | 11,5 | 2,209 | 60,325 | — |
| NPT 2 1/2-8 | 8 | 3,175 | 73,025 | — |
| NPT 3 -8 | 8 | 3,175 | 88,9 | — |
Büyük ölçülerde kılavuz matkap çapı tabloda yer almıyor (—): bu çaplarda kılavuz yerine diş frezeleme tercih edilir. Konik dişte matkap çapı dişin başlangıç kesitine göre verilir; delik konik değilse dişin tam boyu tutmaz. Seri işlerde konik kılavuz öncesi konik havşa açmak ya da kademeli matkap kullanmak yaygındır.
Kılavuz çekerken dikkat edilecekler
- Matkap çapını malzemeye göre düzeltin. Paslanmaz ve yüksek mukavemetli çeliklerde tablodaki çapı bir kademe büyütmek kılavuz kırılmasını azaltır; alüminyum ve pirinçte tablo değeri iyi çalışır.
- Delik derinliği. Kör deliklerde diş boyunun en az 1,5 katı derinlik bırakın; talaş sıkışması kılavuzu kırar.
- Konik dişte tork. R ve NPT dişlerde "sıkabildiğin kadar" yanlıştır; el sıkması + belirlenen tur sayısı (genelde 1,5–3 tur) kuraldır.
- Soğutma. Gaz dişleri genelde büyük çaplı ve derindir; kılavuz çekmede kesintisiz soğutma diş kalitesini belirgin artırır.
CNC'de gaz dişi açmak
Küçük çaplarda kılavuz, büyük çaplarda diş frezeleme daha güvenlidir: tek bir diş frezesiyle farklı çaplarda aynı adımı açabilir, talaşı kontrol altında tutar ve kırılan kılavuzun parçayı hurdaya çıkarma riskini ortadan kaldırırsınız. Konik dişlerde de helis interpolasyonla koniklik doğrudan programlanabilir.
BobCAD-CAM'de diş frezeleme takım yolu; iç/dış, düz/konik, tek ve çok ağızlı takım seçenekleriyle gelir. Delik tanıma özelliği aynı çaptaki delikleri otomatik gruplar, kılavuz çevrimini tezgahınızın post processor'üne uygun biçimde üretir.
Araçta "gaz" ya da "G 1/2" yazarak da arayabilirsiniz; gaz dişleri metrikten hemen sonraki grupta.